Kapsayıcı Kimlik: Türkiyeli

Bugün, son yıllarda sıkça duyduğumuz, kimi zaman “kapsayıcı” bir çözüm gibi sunulan, kimi zaman ise sert tartışmaların odağına yerleşen bir kavramı konuşacağız: “Türkiyeli”. Bu yazıda amacım kimseyi kırmak ya da farklı kimlikleri yok saymak değil. Amacım, bir kelimenin nasıl olup da bir kimlik tartışmasının merkezine oturduğunu, hangi tarihsel ve siyasi süreçlerle birlikte anıldığını ve “kapsayıcılık” iddiasının pratikte hangi sonuçları doğurabileceğini, elimden geldiğince akademik bir ciddiyetle ama bir blog sohbeti sıcaklığında ele almak.

Çünkü “Türkiyeli” meselesi, ilk bakışta sadece bir kelime tercihi gibi görünse de, aslında dil, kimlik, vatandaşlık ve siyaset arasındaki ilişkinin tam merkezinde duruyor. Bir toplumun kendisini nasıl adlandırdığı, o toplumun hafızasını, tarihini ve ortak gelecek tasavvurunu da doğrudan ilgilendirir. Bu yüzden “Türk” yerine “Türkiyeli” denmesi meselesini, yalnızca “ne güzel, herkesi kapsayan bir kelime” diye geçiştirmek mümkün değil. Aynı şekilde, meseleyi sadece bir “kelime oyunu” olarak görmek de eksik olur. Mesele, kimliğin nasıl tanımlandığı ve kimin bu tanımın içinde ya da dışında bırakıldığı meselesidir.

Bu yazıda, “Türkiyeli” kavramının yaygın kullanımının PKK’nın yayın organı Serxwebûn dergisiyle ilişkilendirilmesi, Abdullah Öcalan’ın anayasadaki “Türk” ibaresinin kaldırılmasına yönelik talepleri, kavramın tarihsel arka planı ve “Türk” demenin bazı çevrelerce itibarsızlaştırılması gibi başlıkları ele alacağım. Ancak baştan belirtmeliyim: Bu başlıkların bir kısmı akademik ve siyasi tartışmalarda farklı yorumlara açıktır. Benim yapmaya çalıştığım, bu tartışmaları görünür kılmak ve “Türkiyeli” kavramının masum bir kapsayıcılık arayışı olmadığına dair yaygın tezi, tarihsel ve akademik kaynaklar eşliğinde tartışmaktır.

Kelimenin Dolaşıma Girişi: Bir Dergi, Bir Söylem

“Türkiyeli” kavramı, kulağa her ne kadar “modern” ve “nötr” gelse de, kitlesel kullanımı itibarıyla oldukça yakın bir tarihe ve belirli bir siyasi damara işaret ediyor. Yaygın olarak dile getirilen ve çeşitli derlemelerde paylaşılan iddialara göre, bu kavramın sistematik biçimde dolaşıma sokulması, PKK’nın yayın organı Serxwebûn dergisiyle başlıyor. Derginin 1980’li yıllardan itibaren “Türkiyeli” ifadesini kullandığı, 1982-1983 yayınlarında bu ifadenin 27 kez, 1983-1992 arasındaki sayılarda ise 30’dan fazla kez geçtiği ileri sürülüyor.

Asıl dikkat çekici nokta ise şu: Aynı yayınlarda “Kürt halkı” kavramı 45 kez kullanılırken, “Türk halkı” kavramına neredeyse hiç yer verilmemesi. Buradaki niyet okumasını sizlere bırakıyorum; ama şu soruyu sormadan edemiyorum: Eğer amaç gerçekten herkesi kucaklayan, nötr bir üst kimlik yaratmaksa, neden “Kürt” kimliği bu kadar net ve vurgulu biçimde öne çıkarılırken, “Türk” kelimesi bu kadar özenle dışarıda tutuluyor? Bu durum, ister istemez, “kapsayıcılık” iddiasının aslında tek taraflı bir kimlik inşasına, yani Türk kimliğinin görünmez kılınmasına hizmet ettiği şüphesini doğuruyor.

Elbette, kavramın sadece bu dergiyle sınırlı olmadığını, 1960’lı yılların sonlarından itibaren Avrupa’daki sol diaspora grupları tarafından da kullanıldığını gösteren akademik çalışmalar mevcut. Pınar Dinç’in çalışması, “Türkiyeli” kimliğinin 1960’ların sonundan itibaren Avrupa’daki sol diaspora grupları tarafından tanıtıldığını, ancak o zamandan beri farklı diaspora grupları tarafından tartışmaya açıldığını ve diğer dillere çevrildiğinde anlamını yitirdiğini ortaya koyuyor. Ancak kavramın bir siyasi talep ve müzakere unsuru haline gelmesi, çok daha farklı bir bağlamda, çok daha farklı bir aktörün ağzından gerçekleşmiştir.

Burada bir parantez açmakta fayda var: Serxwebûn, PKK’nın kuruluşundan itibaren örgütün ideolojik söylemini ve “Kürdistan” tasavvurunu inşa eden temel yayın organlarından biri olarak bilinir. Çağatay Balcı ve Ferit Malkara’nın Serxwebûn dergisi üzerine yaptığı çalışma, derginin PKK’nın propaganda ve söylem inşasındaki rolünü ele alır. Dolayısıyla bu dergide kullanılan kavramların, sıradan bir kelime tercihi olarak değil, belirli bir siyasi projenin parçası olarak okunması gerektiği yönünde güçlü bir iddia ortaya çıkar.

Öcalan’ın Talebi: Anayasadan “Türk” Kelimesini Çıkarmak

İşin Abdullah Öcalan boyutuna geldiğimizde, tablo çok daha net bir hâl alıyor. Öcalan’ın, özellikle son dönemdeki mesajlarında, Anayasa’nın 66. maddesinde yer alan “Türkiye Cumhuriyeti’ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür” ifadesinin kaldırılmasını açıkça talep ettiği görülüyor. Öcalan’ın “PKK’ya silah bırakma çağrısının birinci yılında” kaleme aldığı mesajda, “Anayasa’daki mevcut vatandaşlık tanımından Türk ibaresinin çıkarılmasını” istediği ve “Din ve dil empoze edilmediği gibi milliyet de empoze edilmemelidir” ifadelerini kullandığı aktarılıyor.

Öcalan’ın önerdiği “yeni vatandaşlık tanımı”, millete aidiyet üzerinden değil, doğrudan devletle bağ üzerinden kurulması gereken bir ilişkiye dayanıyor: “Vatandaşlık ilişkisi, millete aidiyet üzerinden değil devletle bağ esas alınarak kurulmalıdır.” Bu ifadeler, kulağa ne kadar “özgürlükçü” gelse de, pratikteki karşılığı şudur: Ortada bin yıllık bir tarihsel ve kültürel mirası taşıyan “Türk milleti” kavramı ortadan kaldırılacak, yerine sadece “Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı” gibi hukuki ve coğrafi bir üst kimlik ikame edilecektir.

Bazı yorumculara göre bu, Öcalan’ın “Türk kelimesi silinirse PKK silahı bırakacak” tezinin bir parçasıdır. Yani ortada, bir kimlik mühendisliği projesi olduğu iddiası, artık bir iddia olmaktan çıkıp, doğrudan muhatabının ağzından dillendirilen bir talep hâline gelmiştir. Bu talebin, “Türkiyeli” kavramıyla birlikte düşünülmesi, kavramın neden bu kadar tartışmalı hâle geldiğini de açıklar.

Bu noktada, modern Türkiye tarihi üzerine çalışan akademisyenlerin, devletin kimlik politikalarını ve vatandaşlık tanımını nasıl analiz ettiğine bakmak aydınlatıcı olacaktır. Feroz Ahmad, Modern Türkiye’nin Oluşumu ve Bir Kimlik Peşinde Türkiye adlı eserlerinde, Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan günümüze uzanan sürecin toplumsal, siyasal ve kültürel veçhelerini “bir kimlik arayışı” sorunsalı etrafında inceler. Kemal H. Karpat ise Osmanlı’dan Günümüze Kimlik ve İdeoloji kitabında, imparatorluk mirasından ulus-devlete geçişte kimlik ve ideolojinin nasıl dönüştüğünü ve “Türk” kimliğinin bu süreçteki kurucu rolünü kapsamlı biçimde tartışır. Bu çalışmalar, bugün “Türkiyeli” tartışmasında dile getirilen “Türk” kelimesinin anayasadan çıkarılması talebinin, aslında Cumhuriyet’in kurucu kimlik tercihine yönelik köklü bir itiraz olduğunu anlamamıza yardımcı olur.

Tarihsel Arka Plan: “Türkiyeli” Gerçekten Yeni mi?

Peki, “Türkiyeli” kelimesi gerçekten hiç duyulmamış, tamamen yapay bir icat mı? Bu sorunun cevabı, meselenin en can alıcı ve en az bilinen kısmında yatıyor. MHP Genel Başkan Yardımcısı Feti Yıldız’ın paylaştığı tarihsel bilgilere göre, “Türkiyeli” kelimesi ilk kez 3 Nisan 1924 tarihli Muhâmat Kanunu’nda, “tebâ” yani kul/tebaa yerine, vatandaşlığa terfi amacıyla kullanılmıştır. Ancak bu kullanım uzun sürmemiş; 1938’de kelime, “Türk”e dönüşerek tarihe karışmıştır.

Bu tarihsel detay son derece önemli. Çünkü şunu gösteriyor: Cumhuriyet’in kurucu iradesi, “Türkiyeli” gibi coğrafi ve nötr bir tanımı değil, doğrudan “Türk” kimliğini bir üst kimlik olarak benimsemiştir. Bugün “Türkiyeli”nin yeniden ve ısrarla gündeme getirilmesi, aslında kurucu iradenin bu tercihine yönelik köklü bir itirazı ve o tercihi tersine çevirme çabasını temsil ediyor. Yani mesele, “yeni ve kapsayıcı bir kavram icat etmek” değil, var olan ve kökleşmiş bir kimliği, tarihsel bir “kaza” olarak sunulan bir kavramla aşındırmaktır.

Prof. Dr. İlber Ortaylı’nın ifadesi de bu noktada dikkat çekicidir: “Türkiye, hâkim etnik gruba göre, ülkemize başkalarının verdiği bir isimdir. Şimdi bir de ‘Türkiyeli’ tabiri yaratmanın mantıkla bağdaşır bir yanı olamaz.” Ortaylı’nın bu tespiti, kavramın tarihsel ve dilsel köklerden kopukluğunu gözler önüne seriyor. Zira “Türkiye” isminin kendisi zaten “Türk” kelimesiyle kurulmuş bir bağ taşırken, “Türk”ü dışarıda bırakan bir üst kimlik icat etmek, ister istemez yapay bir çözüm gibi görünüyor.

“Türk” Demenin Suç Hâline Gelmesi: Bir Algı Operasyonu mu?

İşte tam bu noktada, son dönemde sıkça şahit olduğumuz bir başka olgu devreye giriyor: Kendini “Türk” olarak tanımlayan veya “Türk” kelimesini kullanan kişilerin, çeşitli çevrelerce “faşist”, “ırkçı” veya “ayrımcı” olmakla itham edilmesi. Gazeteci Yılmaz Özdil’in çok net biçimde dile getirdiği gibi: “Sen Alman, Fransız, İngiliz, Arap diyebiliyorsan gayet demokratsın ama Türk dersen ırkçılık oluyor.” Özdil’e göre bu, medya eliyle yürütülen bilinçli bir “algı operasyonu”dur.

Bu tablo, “Türk edebiyatı” veya “Türk sineması” demenin bile bazı çevrelerce adeta “faşistlik” olarak görülmeye başlandığı bir atmosferi işaret ediyor. “Türk” kelimesine alerjisi olanların, “millî” olan ve “Türk” kelimesini kullanan herkesi anında “ırkçı”, “şovenist”, “kafatasçı” diye damgaladığına şahit oluyoruz. Bu durum, “Türkiyeli” projesinin en kritik ayağını oluşturuyor: Türk kimliğini itibarsızlaştırmak. Eğer bir kimliği ifade etmeyi utandırıcı, suçlu hissettiren bir hâle getirirseniz, o kimlik zamanla aşınır; insanlar o kimliği ifade etmekten çekinir, hatta kendilerini o kimlikle tanımlamamaya başlar. “Türkiyeli” söylemi de tam olarak bu amaca hizmet ediyor: “Türk” demenin “ayıp” veya “tehlikeli” olduğu bir atmosfer yaratarak, Türk kimliğini gönüllü bir suskunluğa mahkûm etmek.

Bu noktada, milliyetçilik çalışmalarının öncü isimlerinden Umut Özkırımlı’nın Milliyetçilik Kuramları kitabı, milliyetçiliğin farklı tezahürlerini ve “özcü” ile “vatandaşlık temelli” milliyetçilik ayrımını anlamak için kritik bir çerçeve sunar. Tanıl Bora’nın derlediği Milliyetçilik cildi ise Türkiye’deki milliyetçiliklerin ideolojik tasnifini yaparak, “Türk” kimliğine yönelik bu tür ithamların arkasındaki ideolojik konumlanmayı çözümlemeye yardımcı olur.

“Kapsayıcılık” İddiasının Çıkmazı

Peki, “Türkiyeli” gerçekten iddia edildiği gibi kapsayıcı bir çözüm mü? Bu soruya en iyi cevabı, kavramın bizzat savunucularından biri olan Baskın Oran’ın kaleme aldığı bir makaledeki itirazlar veriyor. Oran, “Türkiyeli” kavramına yöneltilen eleştirileri sıralarken, bu eleştirilerin ne kadar güçlü olduğunu da ortaya koyuyor. Yapılan itirazlardan bazıları şöyle: “Türk” bir etnik grubun adı değildir; “Türk” yerine “Türkiyeli” demek hiçbir fark yaratmayacaktır; bu terim yapaydır; ve “Türklüğün üstünlüğünden vazgeçemeyiz”.

Emekli TBMM Genel Sekreter Yardımcısı İbrahim Araç ise çok daha net bir tespitte bulunuyor: “Türkiyeli hiçbir manaya gelmemektedir.” Gerçekten de, “Almanyalı” veya “Fransalı” diye bir kavram yokken, “Türkiyeli” diye bir kavram icat etmek, tarihsel ve kültürel bir boşluğa işaret ediyor. Bu tartışma, aslında milliyetçilik teorilerindeki temel bir ikileme denk düşer. Şerif Mardin, Türk Modernleşmesi çalışmasında, Türk toplumunun modernleşme sürecinde kimlik arayışlarının nasıl şekillendiğini ve merkez-çevre ilişkileri bağlamında “millet” kavramının nasıl inşa edildiğini derinlemesine analiz eder. Erik-Jan Zürcher ise Modernleşen Türkiye’nin Tarihi kitabında, 1800’lerden bu yana Türkiye’nin geçirdiği dönüşümü, ulus-devlet inşası ve kimlik siyaseti ekseninde ele alarak, “Türkiyeli” gibi yapay üst kimlik arayışlarının tarihsel bağlamını aydınlatır. Mesut Yeğen’in Devlet Söyleminde Kürt Sorunu ve Müstakbel-Türk’ten Sözde-Vatandaşa çalışmaları ise devletin vatandaşlık ve kimlik politikalarını Kürtler özelinde analiz ederek, “Türk” ve “Türkiyeli” tartışmasının arkasındaki tarihsel ve siyasi dinamikleri daha iyi anlamamıza katkı sağlar.

Sonuç Yerine

Sevgili okur, “Türkiyeli” kavramı, kulağa her ne kadar kapsayıcı ve modern gelse de, tarihsel kökeni, siyasi projelerle olan ilişkisi ve pratikte yol açtığı sonuçlar, onun masum bir çözüm olmadığını gösteriyor. Bu kavram; Türk kimliğini aşındırmayı, onu kamusal alandan ve hatta anayasal düzlemden silmeyi ve yerine, hiçbir tarihsel ve kültürel bağı olmayan yapay bir üst kimlik inşa etmeyi amaçlayan çok katmanlı bir sürecin parçası olarak okunmalıdır.

Elbette herkesin kendi kimliğini özgürce ifade etmesi en doğal haktır. Bir Kürt’ün “Ben Kürdüm” demesi ne kadar doğalsa, bir Türk’ün “Ben Türk’üm” demesi de o kadar doğaldır. Mesele, birini diğerinin aleyhine inşa etmek, bir kimliği diğerinin üzerine çıkararak “kapsayıcılık” adı altında yeni bir hiyerarşi yaratmaktır. “Türkiyeli” tartışması, bize tam olarak bunu hatırlatıyor: Kimlikler, birer müzakere ve inşa süreci olabilir; ancak bu sürecin bir tarafında her zaman birilerinin hafızası, tarihi ve onuru vardır.

Umarım bu yazı, konuya dair daha derinlikli bir bakış açısı kazanmanıza yardımcı olmuştur. Bir sonraki yazıda görüşmek üzere, kendinize iyi bakın.

Kaynakça

Akademik Kitaplar

Ahmad, Feroz. Modern Türkiye’nin Oluşumu. Çev. Yavuz Alogan. İstanbul: Sarmal Yayınevi, 1995.
Ahmad, Feroz. Bir Kimlik Peşinde Türkiye. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Bora, Tanıl (ed.). Milliyetçilik (Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Cilt 4). İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.
Karpat, Kemal H. Osmanlı’dan Günümüze Kimlik ve İdeoloji. Haz. ve Çev. Güneş Ayas. İstanbul: Timaş Yayınları, 2014.
Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi (Makaleler 4). Der. Mümtaz’er Türköne ve Tuncay Önder. İstanbul: İletişim Yayınları, 1992.
Özkırımlı, Umut. Milliyetçilik Kuramları: Eleştirel Bir Bakış. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2009.
Yeğen, Mesut. Devlet Söyleminde Kürt Sorunu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
Yeğen, Mesut. Müstakbel-Türk’ten Sözde-Vatandaşa: Cumhuriyet ve Kürtler. İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
Zürcher, Erik-Jan. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. Çev. Yasemin Saner. İstanbul: İletişim Yayınları, 1993.

Akademik Makaleler ve Diğer Kaynaklar

Balcı, Çağatay ve Ferit Malkara. “Türkiye’nin Sınır Ötesi Harekâtları ve PKK’nın Propaganda Yayınlarında Söylem: Serxwebun Dergisi Örneği (1992-2022).” Terörizm ve Radikalleşme Araştırmaları Dergisi, 2(2), 2023, ss. 275-312.
Dinç, Pınar. “The semantics and substance of contesting Turkishness in the diaspora.” Taylor & Francis, 2022.
Oran, Baskın. “Exploring Turkishness: Rights, Identity and the EU Essay Series – The Issue of ‘Turkish’ and ‘Türkiyeli’.” Foreign Policy Centre.
Ekşi Sözlük, “türk vs türkiyeli” başlığı altındaki derleme.
Korkusuz Gazetesi, “Teröristbaşından iktidara ‘Anayasa’daki ‘Türk’ İbaresini Kaldıralım’ talebi”, 28 Şubat 2026.
HHA, “Yılmaz Özdil’den Sert Çıkış: ‘Türk Demek Irkçılık Sayılıyor, Bu Bir Algı Operasyonu’”, 18 Temmuz 2025.
T24, “Prof. Dr. İlber Ortaylı: ‘Türkiyeli’ tabiri yaratmanın mantıkla bağdaşır bir yanı olamaz”, 1 Ağustos 2025.
Hürses, İbrahim Araç, “‘Türk’ ve ‘Türkiyeli’ tartışmaları ve bir öneri”, 2 Eylül 2025.